Học giả Nguyễn Hiến Lê (1912-1984) |
Năm 1980, khi nhà văn Nguyễn Hiến Lê
quyết định chuyển về ẩn dật ở Long Xuyên, có lẽ ông chưa thể hình dung rằng
không đầy mười năm sau, sách của ông sẽ được in lại trang trọng và xuất hiện
trên các quầy sách trong một thị trường văn học rất kén chọn độc giả. Lúc đó,
nhìn dáng ông thong dong và lặng lẽ lui vào ngõ vắng, hẳn không ít người nghĩ
rằng, cùng với sự rút lui của tác giả, những cuốn sách của ông cũng đã qua cái
thời của nó.
Còn nhớ, số báo cuối cùng của tạp chí Bách khoa ra ngày 19-4-1975 đã
đăng những bài kỷ niệm cuốn sách thứ 100 của Nguyễn Hiến Lê, đánh dấu kỳ tích
của một người lao động sáng tạo và học thuật. Vốn là một kỹ sư công chánh từ
miền Bắc vào lập nghiệp ở miền Nam, từ năm 1952 ông mới định cư hẳn ở Sài Gòn
và tập trung cho nghề văn. Nếu tính từ khi cuốn sách đầu tiên được in vào năm
1949, trong vòng 30 năm, ông đã miệt mài và nghiêm cẩn sưu tầm, nghiên cứu, biên
soạn, dịch thuật, trước tác để cống hiến cho đời những cuốn sách thuộc nhiều
thể loại khác nhau: sách học làm người, gương danh nhân, giáo dục, chính trị,
ngữ pháp, ký sự, tiểu thuyết, kinh nghiệm viết văn…, đặc biệt là những công
trình biên khảo công phu và đồ sộ về triết học.
Hồi ký của Nguyễn Hiến Lê ghi lại tinh thần làm việc say mê và tính kỷ
luật của ông: mỗi ngày, ông dành thời gian để sắp xếp tài liệu, ghi chép, suy
nghĩ trước khi ngồi vào bàn viết. Ông có thói quen viết vào buổi sáng và buổi
chiều, còn buổi tối dành để đọc sách báo. Trung bình mỗi năm ông in ba cuốn
sách, tổng cộng khoảng 900 trang. Có người kêu: thời gian ở đâu mà ông viết
được nhiều vậy? Ông bảo: có gì đâu mà nhiều, tình bình quân mỗi ngày chỉ viết
có ba trang chứ mấy! Viết văn, nhiều người cứ ngồi chờ cảm hứng đến. Với những
người như ông thì muốn có cảm hứng, phải ngồi vào bàn và cầm bút viết ra giấy.
Kiên trì, nhẫn nại, toàn tâm toàn ý, Nguyễn Hiến Lê xây dựng sự nghiệp mình như
vậy. Thật là đáng trọng một nghị lực, một tính cách, một nhân cách: hơn 20 năm
ở Sài Gòn ông chỉ đi ăn đám cưới bốn, năm lần; ông từ chối lời mời dạy học ở
Trường Đại học Văn khoa Sài Gòn vì sợ thì giờ bị phân tán; hai lần ông lịch sự
mà kiên quyết không nhận giải thưởng văn học nghệ thuật để giữ trọn sĩ khí của
một nhà văn hoá độc lập với chính quyền.
Những người viết sách ngày nay học được rất nhiều ở Nguyễn Hiến Lê về đạo đức
nghề nghiệp và lương tri của người trí thức. Sách của ông không tránh khỏi
những thiếu sót nhất định do hạn chế lịch sử, nhưng ông không bao giờ viết điều
gì trái với lương tâm, để mười năm, hai mươi năm sau phải hổ thẹn khi đọc lại.
Ông luôn luôn đúng hẹn với các nhà xuất bản, cố gắng giao nộp bản thảo trong
dạng thức hoàn chỉnh với tất cả khả năng của mình, không để sót những lỗi kỹ
thuật vì vô ý. Mỗi lần sách được tái bản, ông đều xem lại, sửa chữa và bổ sung.
Ông cẩn trọng đến mức, hồi dịch Chiến tranh và hoà bình, do tình hình chiến sự,
ông đã chép tay trên giấy than thành ba bản: một đưa cho nhà xuất bản Lá Bối,
một cất ở nhà và một gửi về quê, phòng bị thất lạc.
Những doanh nhân làm sách ngày nay còn có thể học ở Nguyễn Hiến Lê một tấm
gương về tinh thần tự lực tự cường. Để không bị các nhà phát hành bóc lột, để
góp phần làm giảm giá thành của sách, ông đã lập nhà xuất bản mang tên mình,
tìm cách phân phối sách cho các đại lý và hàng tháng đi xe ôm thu hồi tiền bán
sách. Sách của nhà xuất bản Nguyễn Hiến Lê, tuy hoạt động dưới thời “thực dân
mới”, nhưng cuốn nào cũng mang đậm tinh thần dân tộc, không hề có những nhan đề
giật gân, câu khách và những hình bìa diêm dúa như một số cuốn sách bây giờ.
Một điều nữa góp phần khẳng định
Nguyễn Hiến Lê như một tượng đài của văn hoá đọc, đó là ông đã thể hiện tấm
gương tự học để trở thành nhà văn hoá ở đỉnh cao. Ở Sài Gòn thời đó, ông thường
xuyên nhận được những cuốn sách mới nhập về từ Âu Mỹ, ông nắm bắt thông tin về
khoa học, tư tưởng trên thế giới một cách nhạy bén, kịp thời; nhưng ông không
vồ vập mà cân nhắc, chọn lọc để giới thiệu cái gì có ích cho dân tộc mình. Chưa
thấy ai chê ông là người nệ cổ, cũng chưa thấy ai trách ông là người sùng
ngoại, xu thời.
Nguyễn Hiến Lê từng nói, để viết ra được một cuốn sách, cần phải đọc thật nhiều
sách; viết là một cách học tập, học tập để mà viết. Muốn có gì để nói với mọi
người, thì trước hết mình phải nạp năng lượng tri thức và tiêu hoá năng lượng.
Nhờ thế, những hạt giống được gieo trong sách mới nẩy mầm và đơm hoa kết trái.
Huỳnh Như Phương
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét